روش هاي کاهش درد زایمان

زایمـان پدیـده اي اسـت کـه طـی آن انقباضـات منظـم رحمی شـروع شـده و بـه خـروج جنیـن و جفـت می انجامـد. درد طـی زایمـان و وضـع حمـل، ناشـی از انقباضـات رحمـی، گشـاد شـدن سـرویکس(دهانه رحم)  و اتسـاع پرینـه (میاندوراه)می باشـد. اغلـب خانم هـا تنهـا بـراي رهایـی از درد زایمـان، سـزارین را بـه صورت انتخابـی جایگزیـن زایمان طبیعی می کننـد. سـزارین عوارضـی دارد کـه زایمـان طبیعـی نـدارد. از آن جملـه عفونـت لگنـی پـس از سـزارین است که تقریبـا 30 برابـر بیش از زایمـان طبیعـی می باشـد

ترس، اضطراب و درد، سه عاملی هستند که در هنگام زایمان نقش مهمی را ایفا می کنند. در صورتی که ترس و اضطراب برطرف شود، آرامش روحی و جسمی جایگزین آن می شود. درد شدید زایمان و اضطراب در مرحله فعال زایمان می تواند باعث افزایش سطح کاتکول آمین و کورتیزول شده و متعاقب آن، قدرت انقباضی رحم کاهش یافته و انقباضات ناهماهنگ شود و در نهایت موجب طولانی شدن زایمان گردد. با طولانی شدن بیش از حد زایمان احتمال عفونت، صدمات جسمی، عصبی و مرگ در جنین و نوزاد افزایش یافته و مادر در معرض خونریزي، عفونت بعد از زایمان، آشفتگی روحی حاصل از اضطراب، بی خوابی و خستگی قرار می گیرد. نظر به اینکه درد زایمان، دردي حاد و داراي اجزاء حسی و عاطفی است، اقدامات گوناگونی جهت تسکین آن صورت می گیرد.

هدف استفاده از هر یک از این روش ها، کاهش یا تعدیل درد زایمان، بدون اثرات مضر بر مادر و کودك می باشد. از آنجا که وجود درد یک بخش کامل از فرایند زایمان است بسیاري معتقدند که درد مزایاي مثبتی براي مادر و نوزاد دارد. دانستن این موضوع مادر را براي پذیرش روند طبیعی زایمان آماده تر ساخته و او را مجاب می نماید که در زایمان خود مشارکت داشته باشد و به خود و تولد نوزادش کمک کند.

شرایط لازم براي زایمان بدون درد :

• امکان انجام زایمان طبیعی وجود داشته باشد .
• درد زایمان وجود داشته باشد.
• مادر باردار خود خواهان کاهش درد زایمان باشد.

شرایط منع استفاده از زایمان بدون درد:

• عدم رضایت مادر باردار به انجام آن (در انتخاب زایمان بی درد مانند سایر اعمال جراحی باید رضایت همسر اخذ گردد.
•  مواردي که بطور اورژانس نیاز به سزارین دارند مانند پرولاپس بند ناف .
• به منع  استفاده از هر روش کاهش درد توجه شود.

انواع روش هاي کاهش درد زایمان:

الف)  روش هاي دارویی: روش هایی که با تزریق نوعی داروی بیحسی مانع انتقال حس درد به مغز می شود . این روش ها عبارتند از :

1. بیحسی نخاعی: داروی بیحسی در فضای ستون فقرات و در اطراف یا داخل نخاع تزریق می شود. در این روش زن درد را احساس نمی کند ولی بیدار و هوشیار است.
2. استنشاق داروی بی دردی: داروی بیحسی از طریق گذاردن ماسک بر روی بینی و دهان به بدن زن منتقل شده و دردهای وی را تاحدی کاهش می دهد.
3. تزریق داروی بیدردی: در بعضی مواقع و با تشخیص پزشک داروی بی دردی می تواند در کم کردن درد موثر باشد. 

ب)  روش هاي غیر دارویی: ماساژ تراپی، آروماتراپی، گرما درمانی، سرما درمانی، آب درمانی، زایمان در آب، طب سوزنی، موسبقی درمانی، طب فشاري، تکنیک تنفس و تن آرامی، قرار گرفتن در وضعیت های مختلف ، تحریک الکتریکی  عصب از راه پوست

انواع روش هاي غیر دارویی کاهش درد زایمان:

الف) تن آرامی :

تحقیقات نشان داده تن آرامی موثرترین روش غیردارویی براي مواجه با استرس زایمان است. ترس و استرس موجب فعال شدن سیستم سمپاتیک و در نتیجه افزایش ضربان قلب، فشارخون و تنفس می شود. همچنین در زمان لیبر ترس و تنش، موجب انقباض عضلات و استفاده از اکسیژن می گردد. انقباض عضلات شکمی موجب مقاومت در برابر انقباضات  رحمی و استفاده از اکسیژن شده و درنتیجه اکسیژن کمتري به جنین می رسد. از طرفی انقباض عضلات، ساخت اسید لاکتیک را افزایش می دهد که خود موجب درد می شود.

یاد گرفتن روشهاي تن آرامی در زمان حاملگی موجب می شود اکسیژن بیشتري به بافتهاي بدن و هورمونهاي استرسی کمتري به جنین برسد. در زمان لیبر  و زایمان نیز فرد انرژي بیشتر و استرس کمتري خواهد داشت. تن آرامی بعد از زایمان نیز موجب می شود، مادر به نیازهاي نوزاد بهتر پاسخ دهد، شیردهی بیشتر، افسردگی کمتر و عزت نفس بالاتري را تجربه کند.

ماساژ و  آروماتراپی:

فوايد احتمالي ماساژ افزايش رضايتمندي، نگرش مثبت، افزايش سازگاري با درد و کاهش دريافت بي دردي دارويي است. مطالعات نشان داده که ماساژ در طي مراحل زايمان ميانگين شدت درد را کاهش داده و متعاقب آن مصرف  داروهای ضد درد کمتر است. روش ماساژ بسيار ساده است  و هر مراقبت کننده از زائو با مطالعه اندکي اين روش را آموخته و مي تواند به راحتي آن را بکار برد. از طرفي اجراي آن نياز به تکنولوژي پيشرفته پزشکي و تجهيزات خاص ندارد.

آروماتراپی با استفاده از روغن ها و عطرهاي استخراج شده از گیاهان، گل ها، بوته ها و درختان براي ایجاد احساس خوب شدن و سلامتی انجام می گردد. اسطوخودوس (سنبل)، پونه معطر یا مریمی، نوعی نارنج به نام برغموت بدین منظور به صورت بخور یا روغن مالیدنی مورد استفاده قرار می گیرند.

طب فشاري:

نقاطی در بدن وجود دارد که محل تجمع گیرنده هاي عصبی است و فشار دادن و گرم یا سرد کردن این نقاط براي ایجاد راحتی و بی دردي در زایمان به کار می رود. نقاط مزبور شامل شانه ها، پائین کمر، سر زانوها، مچ ها، ناخن هاي انگشتان کوچک، کف پا، ناحیه دنبالچه و ناحیه بین انگشت اشاره و شست می باشد. این نقاط همان نقاط طب سوزنی هستند که به کمک سوزن تحریک می شوند، فشار این نقاط بهتر است با فاصله بیست دقیقه یکبار انجام شود. تحریک این نقاط هیچ عارضه اي به دنبال ندارد و سبب افزایش هورمون ها در بدن می شود که در پیشرفت زایمان موثر هستند.

قرار گرفتن در وضعیت های مختلف:  

اگر چه یک وضعیت صد در صد ایده آل براي زایمان وجود ندارد و هر خانمی ممکن است در یک وضعیت خاص احساس آرامش بیشتري کرده و کمتر درد بکشد، توصیه اکید این است که موقع اجراي وضعیت های مختلف یک همراه هم در کنارمادر باشد تا بتواند او را در رسیدن به وضعیت مطلوب یاري کند. در ضمن ممکن است در هر مرحله از زایمان لازم باشد  مادر در یکی از وضعیت ها قرار بگیرد.

موسيقي درماني:  

در کل روشي براي ايجاد آرامش و حساسيت زدايي است شنیدن آوای قران یا موسیقی دلخواه می تواند در هنگام درد شرایط مطلوبی برای مادر ایجاد کند.

گرما درماني:

يکي از روشهاي کاهش درد غير دارويي، گرما درماني است. کاربرد گرما براي زنان طي ليبر با وسايل متنوع، آسان، ارزان و در دسترس است، نياز به مهارت قبلي ندارد و اگر به درستي استفاده شود عوارض جانبي اندکي دارد. گرما باعث افزایش جریان خون، کاهش درد و خستگی می شود. ژل های گرم کننده، کشیدن پتو بر روی تمام بدن و دوش گرفتن با آب گرم نیز کمک کننده است.

سرما ی سطحی:

در این روش استفاده از کیسه آب یخ، تکه های یخ و حوله خیس شده با آب سرد بر روی کمر ،میاندوراه و مقعد توصیه می شود به خصوص اگر مادر احساس گرما می کند استفاده از لباس های خنک کننده باعث راحت تر شدن وی می گردد. سرما از طریق کم کردن درجه حرارت عضله و کاهش گرفتگی آن باعث کاهش درد می شود .

آب  درمانی:

این روش یرای شل شدن عضلات، کاهش اضطراب، درد و تحریک زایمان مفید است. این روش موجب احساس راحتی و تن آرامی حین انقباضات می شود. روش های مختلف آب درمانی شامل استفاده از وان یا دوش آب گرم ، استفاده از دوش دستی، برای ریختن آب بر روی شکم ، استخز زایمان و جکوزی می باشد.

تحریک الکتریکی  عصب از راه پوست:

در این روش دو جفت بالشتک الکتریکی  مخصوص بر روی کمر نصب می شود. این بالشتک ها به دستگاه کوچکی متصل است که در دست زن باردار قرار می گیرد . وظیفه دستگاه تولید امواجی است که موجب کاهش درد در هنگام انقباض می شود . میزان تولید امواج و کنترل آن در اختیار خانم باردار است.

آموزش  های دوران بارداري:

آموزشهاي دوران بارداري موجب کاهش معني داري در ميزان اضطراب، ميزان درد و مدت دردهاي زايماني مي شود. انجمن ماماهاي خانگي امريکا تأثير مثبت آموزشهاي دوران بارداري را چنين توجيه مي کنند که براي ورود به يک محيط نا آشنا و ترسناک وجود يک همرا آشنا و مورد اعتماد و اگاهي قبلي نسبت به محيط مور نظر ضروري است. مطابق اين نظريه آموزش به مادران موجب ايجاد نگرش مثبت در آنها نسبت به زايمان و پرسنل زايماني شده، اعتماد به نفس و اطمينان آنها را افزايش مي دهد . آموزش الگوهاي تنفسي با منحرف کردن فکر خانم باردار  از درد زايمان بوده و اين روشها بر اساس يک قاعده حسي ابداع گشته است. بر اساس اين اصل، زماني که فرد روي يک چيز خاص تمرکز کند، همانند نحوه تنفس، انتقال سيگنالهاي درد از محل ايجاد درد مسدود مي شود .

نکته مهم:   از آن جا که روش های غیر دارویی نیازمند آموزش و کسب مهارت است ، برای انتخاب هریک از آنها حتما با پزشک  یا ماما مشورت شود.

بسیاری از روش های فوق در کلاس  های آمادگی برای زایمان و یا از طریق فیلم آموزشی ، آموزش داده می شود و می توان از یک یا چند روش همزمان برای کاهش درد استفاده کرد.

خانم دکتر مهناز علی بیگی- کارشناس مسئول سلامت خانواده  شبکه بهداشت و درمان گرمسار

خانم حبیبه مرتضی – کارشناس ارشد مامایی- کارشناس برنامه سلامت باروری شبکه بهداشت  و درمان گرمسار